Комсомол иннигэр суобаһым ыраас

Александр Ким-Кимэн: «Комсомол иннигэр суобаһым ыраас».

Александр Николаевич, бэлиэтэнээри турар үблүөй билиңңи кэмңэ суолтата тугуй?

Быйыл алтынньы 29 күнүгэр ленинскэй комсомол 85 сылын бэлиэтииргэ Саха Республикатын вице-президенин Алек­сандр Акимов дьаһала тахсыбыта. Тэрийэр комитет Председателинэн Правительство председателин солбуйааччы Александр Власов анаммыта. Мин чилиэн быһыытынан үлэлэстим. Бу үгүстэр эдэр сааспытын, үтүө кэммитин кытта сибээстиир,дьүөр элии тутар бырааһынньыкпыт буолар. Сорохтор комсомол сааһын идеологическай эрэ түгэн, Коммунистическай партияны эрэ кытта сибээстээх курдук саныыллар. Биһиги оннук кыара5астык, көтүмэхтик саныыр кыахпыт суох. Бу бүгүн улахан дойдубут историята, олорон ааспыт кэрчик кэмэ. 05о үүнэн-сайдан иһэр ситимэ октябренок — пионер — комсомол элбэх көлүөнэни общество5а, норуокка туһалаах гына ииппитэ. Бары эйгэ5э талааннаах дьон иитиллэн тахсан, комсомолга махтанар, кининэн киэн туттар эрэ кыахтаахтар.

Онон сибээстээн бары ком­сомол оскуолатын ааспыт дьону, социальнай балаһыанньатыттан тутулуга суох, рядовой комсомо-лецтары, эдэр ыччат оччотоо5у салайааччыларын бу сырдык бырааһынньыгынан ис  үрэхпиттэн э5эрдэлиибин. Эдэрдии эрчими, олоххо дьулууру, чэгиэн доруобуйаны ба5арабын.

Комсомол ииппит көлүөнэлэрэ дьон туһугар, инники кэскил туһугар үлэлээбит буолан билиңңэ диэри үрдүк өйдөөхтөр-санаалаахтар, сиэр-майгы өртүнэн чэгиэннэр, дойдуга, но­руокка бэриниилээхтэр. Хомойуох иһин, тутулбут уларыйар кэмигэр сыаннастар, инники тутар соруктар уларыйан дьон-сэргэ, ордук ыччат, уларыйда. Сорохтор тус бэйэ интэриэһин үрдүктүк ту­тар, бэйэ барсын көрүүнү, күннээ5инэн олорууну ордорор буоллулар. Онон сибээстээн майгы-сигили сатарыйыыта, об­щество ирдэбиллэрин аахайбат буолуу элбээтэ.

Комсомол саамай күүстээх өрүттэриттэн тугу өйдүүгүн?

Ол кэмтэн а5ыннахха, саа­май күүстээх кэлим ситим — кад­ры кытта үлэ этэ. Холобур, на­ставничество диэни ылан көрүө5үң. Ыанньыксыт буоллун, механизатор буоллун, эдэр үлэһиккэ опыттаах наставнигы аныыллар. Кини көмөтүнэн эдэр улэһит буһан-хатан бэйэтин дьыалатыгар маастар буолар. Производство5а, оңорон тahaapap киһиэхэ олус улахан бол5омто баара. Конференцияларга, слеттарга, араас улахан түмсүүлэргэ лидердэр эрэ буолбакка оло5у хамсатар боростуой үлэһиттэр тэңңэ кытталлара, үүнэн-сайдан кэлин бэйэлэрэ салайааччы буолаллара. Оннук холобур олус эл­бэх.

Аны экономическай, политическай үөрэхтээһин ситимэ баа­ра, онно үөрэнэргэ дьиссипилиинэ кытаанах этэ. Холобур, оскуоланы бүтэрэн, хаһаайыстыбаннай ма5аһыын рабочайа эрдэхпинэ комсомольскай политкружокка биир эмэ занятие5а сылдьыбатахпына улахан сэмэ5э тардылларым. Дойдуга, аан дойдуга туох буола турарын мэлдьи билэ5ин, барытыгар өйгүнэн-санаа5ынан кытта5ын. Элбэх тэрээһиннэргэ кыттан идея5ын, санаа5ын этэргэ үөрэнэ5ин, сайда5ын, бyhyy-xaтыы оскуолатын бapa5ын. Итинник ситимнээх үлэ барар буолан, кадрдар бол5омто киинигэр сылдьаллара. Кими хайдах дуоһунаска таһааран иһии принцибэ барыта дьоңңо биллэр, өйдөнөр. Билигин оннук ситим быстан хаалан кадры иитии, сайыннарыы олус ыараата. Ким хайдах позициялаа5ын, көрүүлээ5ин соро5ор билбэппит да5аны.

Арай ыччат активнай өртүн билигин олус чаастатык буолар быыбар хампаанньатын кэмигэр эрэ ситэ-хото билиэххэ сөп. Ону да5аны сорох кыттар эрэ өртүн, оттон сүрүн маасса син биир күлүккэ сылдьар. Комсомол бэрээдэк ryhyrap, буруйу оңорууну утары күүскэ үлэлиир этэ. Хайа ба5арар кытыы сиргэ, бөһүөлэккэ тиийэ ыччат бэйэтин күүһүнэн боростуой спортивнай площадка тутан, элбэх эдэрдэри мунньан дьарыктанар этэ. Кыргыттар, уолаттар сынньалаңнарын бэйэлэ­рэ тэринэллэрэ ирдэнэрэ. Байыаннай-патриотическай иитии ньымалара элбэх этэ. Дьон туһугар, общество туһугар диэн өй-санаа оннук иитиллэрэ. Били­гин бэйэ иһигэр буһуу, ордук санаһыы, биллибэтинэн киһи үчүгэй буоларын мэһэйдэһии олус тар5анна. Ол сылларга студеннар тутар этэрээттэрин тэрийэн үлэлэтии олус тэнийбитэ. Формалаах, бэрээдэктээх, үрдүк үөрэхтэнээри сылдьар ыччаты киһи эрэ барыта cө5ө-махтайа, киэн тутта көрөрө. Ол курдук кинилэр нэһилиэнньэ5э аптарытыаттара үрдүгэ. Обороннай-спортивнай лаа5ырдары, оперативнай ком­сомольскай этэрээттэри тэрийии, «Юный друг милиции», «Юный друг пожарника» уо.д.а. олус ула­хан иитэр суолталаах этилэр. Комсомол үлэтин стилэ, дьайар күүһэ олус улахан этэ. Билигин киһи ылыныах өртө олус элбэх.

Олох укулаата бүтүннүү ула­рыйан, ыччат билигин олох атын, сиэр-майгы, өй-санаа өртүнэн уларыйда. Дискотека, тусовка курдук олох атын ыччат алтыһар, түмсэр формалара үөскээтэ. Биллэн турар, ыччат билигин билиитэ-көрүүтэ, сайдыыта кэңээтэ. Ол гынан баран, төһө да ча5ылхай о5олор тус-туспа интэриэһинэн баран хаалан кыайан арыллыбаттар, обществоа туһалара сарбыллар. Ол инниттэн билигин атын усулуобуйа, атын иитэр ньымалар наадалар быһыылаах. Урут ыччат идея тyhyrap ханна ба5арар барар, сүрүн төһүү күүс буолар этэ. Би­лигин бастатан туран «хамнас төһөнүй, усулуобуйа хайда5ый?» диэн буолар. Ол иһин ыччат куораттарга, киин сирдэргэ сөңүүтэ элбээтэ. Урукку комсомольскай тыын, фанатизм да диэххэ сөп, билигин суох. Улуус, тыа сирин таһымын барбатах киһи кыайан оло5у, үлэни билбэт. Ол иhин салайар үлэ5э кыайан тахсыбат.

Александр Николаевич, Эн бэйэң тус олоххор комсо­мол оруолун туһунан кылгастык…

Оскуола5а сылдьан мин тугунан да чорбойорум суо5а. Үөрэхпэр да соччото суохпун, комсомольскай билиэппин да сүтэрбитим, мунньахтартан да күрүүрүм. Арай спорду сөбүлүүрүм, айыл5а кыралаан бэрсибит быһыылаа5а. Чэпчэки атлетиканан, национальнай көрүңнэринэн, баскетболунан, остуол тенниһинэн дьарыктанарым. Cnopт маастара буолбутум. Соччо бэрээдэгэ суох киһини комсомол сүнньүбүн көннөрбүтэ диэхпин cөп. Бастаан спорткомитекка үлэлээбитим, хаһыакка элбэхтик суруйарым. Ону бэлиэтии көрөн комсомол обкомун аппаратыгар ылбыттара. Хаста да төхтөрүйэн физкультурнай үрдүк үөрэ5и бүтэрбитим. Собеседова­ние баран обороннай-маассабай отдел инструкторынан ылыллыбым. Онно оччотоо5у комсомол обкомун бастакы секретара Артур Алексеевка махтанабын. Итэ5эйэн, сайдар кыахтаах киһи диэн сөптөөх үлэ5э таһаарбытыгар. Онтон дойдубар Хаңалас (Орджоникидзевскай) оройуонугар комсомол райкомун бастакы секретарынан талбыттара, ол кэнниттэн эмиэ комсомол обкомугар отдел сэбиэдиссэйинэн ылбыттара. Элбэх республика, Союз таһымнаах спортивнай-маассабай дьаһаллары ыыппыппыт. Онон ол сыллары оло5ум ча5ылхай түгэннэринэн аа5абын. Спор­ду тэнитиигэ, маассабай оңорууга бэйэм кылааппын киллэрсибиппиттэн үөрэбин.

1985 сыллаахха обкомңа ба­стакы демократическай быыбарга Андрей Федотов — бастакы, Александр Павлов иккис секре­тарь буолбуттара. Мин киирсэн баран олох хотторон кээспитим Ол эрээри киһи киирсэн политика5а кыттыан сөп эбит диэн модьу санаа үөскээбитэ, атыннык эттэххэ, политическай 6yhyy-xaтыы оскуолатын бастаан комсо­молга барбытым диэн өссө төгүл бигэргэтэбин.

Комсомол оскуолата эппиэтинэскэ ииппитэ. Ону билиңңэ диэри илдьэ сылдьабын. Кэлин иккис үрдүк үөрэхпин бүтэрэн, элбэ5и ситиспитим – эмиэ комсомол сабыдыала. СГУ-га профессорбын, Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар Юриспруденция кафедратын сэбиэдиссэйэбин. Депутат, парламент салайааччыларыттан биирдэстэрэ сылдьан ыччаты үөрэтэр үлэбиттэн тэйбэппин. Онон мэлдьи ыччаты кыт­та үлэлиибин, комсомол иннигэр суобаһым ыраас. Аны «Сахаада-спорт» ассоциация президенин быһыытынан ыччат чэгиэн-чэбдик, чөл олохтоох буоларын тyhyrap, спорт национальнай көрүңнэрин сайыннарыыга, аан дойдуга тар5атыыга үлүһүйэн ту­ран үлэлиибин, бэйэм кылааппын киллэрэбин. Ол эбэтэр комсо­молга са5алаабыт үлэбин барытын билиңңэ диэри салгыыбын. Онноо5ор билигин парламеңңа салайар комитетым хайысхатынан милицияны, прокуратураны, суут-силиэстийэ органнарын кьпта бииргэ комсомолтан ыытар обороннай-маассабай үлэбин тохтото иликпин. Онон бары өртүнэн комсомолга махталым сүңкэн!

Комсомол — кадр оскуо­лата диибит. Оччотоо5у ыччат лидердэрэ билиңңэ диэри республиканы салайан олороллор…

Оннук бө5ө. Комсомол об­комун бастакы секретардара Александр Акимов — вице-пре­зидент, Артур Алексеев — Правительство Председателин солбуй­ааччы, Николай Соломов — Парламент председателэ. Мин кэммэр эмиэ отдел сэбиэдиссэйэ Илья Михальчук — киин куорат мэрэ. Александр Власов — Правительство Председателин сол­буйааччы, Геннадий Толстых — министр. Маннык төһө ба5арар салгыы туруохха сөп. Комсомол сабыдыала, оскуолата оннук күүстээх.

Александр Николаевич, комсомол үбүлүөйүн урукку лидердэр, салайааччылар эрэ бэлиэтииллэр, көрсүһэн-ахтыһан ааһаллар, оттон борос­туой комсомолецтар сыһыанасуох к урдуктар диэн санаа дьоңңо-сэргэ5э баар. Эн ону туох диигин?

Итинник санаа оруннаах. Ааспыт үбүлүөйгэ киэңңик хабыы соччо кыаллыбата5а. Ол иһин бу сырыыга улуустарынан,бөлөхтөрүнэн тэрээһиннэр көрүллэллэр. Пааматынньыктары, болуоссаттары саңардыы, марафоннар эңин ыытыллыахтара. Улуустарынан үөрүүлээх дьаһалларга бу сырыыга уруккутаа5ар элбэх киһи кыттыа5а.

Тамара КОРЯКИНА кэпсэттэ.
Газета «Саха сирэ» 29.10.2003 с.

Начните вводить, то что вы ищите выше и нажмите кнопку Enter для поиска. Нажмите кнопку ESC для отмены.